Dịch thuật âm nhạc: Quy trình dịch bài hát

Chúng ta có thể cho rằng dịch thuật là một công cụ để truyền đạt ý tưởng, và người dịch là những người xây dựng cầu nối giữa hai ngôn ngữ, hai nền văn hóa, và trong một số trường hợp, giữa các cá nhân. Khi chúng ta vượt ra ngoài những định nghĩa truyền thống về dịch thuật, rõ ràng dịch thuật bao gồm nhiều hơn là chỉ đơn thuần việc chuyển tải nội dung sang ngôn ngữ đích. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về sự khác biệt này, bạn có thể đọc bài viết trên blog của chúng tôi về Dịch thuật do con người và Dịch thuật máy móc thực hiện.

Ví dụ điển hình nhất về loại hình dịch thuật đòi hỏi nhiều sự sáng tạo chính là dịch lời bài hát. Điều này là bởi vì việc dịch bài hát mang lại cho người dịch ‘sự tự do thực hành khó hiểu’ hơn bất kỳ lĩnh vực nào khác.

Thật tuyệt vời khi chứng kiến ​​cách mà việc dịch thuật âm nhạc đặc trưng cho một nền văn hóa hoặc ngôn ngữ có thể kết nối mọi người từ khắp nơi trên thế giới, cho dù đó là những bài hát ru, bài hát yêu thích của bạn từ một bộ phim hoạt hình, hay một bài thánh ca Giáng sinh. Nhưng bạn đã bao giờ nghĩ đến lượng thời gian và chuyên môn cần thiết để dịch những bài hát nổi tiếng này chưa? Chúng ta cùng kiểm tra nhé.

Làm thế nào để dịch các bài hát?

Cũng giống như các loại dịch thuật khác, khi dịch một bài hát, người dịch phải quyết định chiến lược của mình trước khi bắt đầu. Có nhiều chiến lược đã được chứng minh là thành công khi dịch nhạc, chẳng hạn như:

Cung cấp bản dịch thơ

Với phương pháp này, người dịch dịch lời bài hát một cách không quá sát với từ ngữ của văn bản gốc. Hầu hết thời gian, vấn đề lớn nhất với việc dịch bài hát là sự khác biệt về ngữ âm—các ngôn ngữ phát âm khác nhau, điều này khiến việc diễn đạt ý tưởng trở nên khó khăn.

Sáng tác lời bài hát mới phù hợp với nhạc gốc.

Với phương pháp này, người dịch tập trung vào giai điệu của bản gốc và tạo ra những từ ngữ phù hợp với giai điệu đó. Trong trường hợp này, ý nghĩa của lời bài hát bị sai lệch.

Dịch lời bài hát từng chữ một

Một chiến lược khác là cố gắng duy trì ý nghĩa ban đầu. Phương pháp này nhằm mục đích dịch từng âm tiết của một bài hát sao cho nó nghe giống với bản gốc nhất có thể. Những bản dịch này thường bỏ qua hoàn toàn ngữ âm và ngữ pháp.

Mỗi kỹ thuật này đều có chức năng riêng biệt và chỉ nên được sử dụng trong những tình huống nhất định. Tuy nhiên, việc các dịch giả bắt đầu bằng bản dịch sát nghĩa nhằm bảo toàn tinh thần và ý nghĩa của bài hát ngay cả trong ngôn ngữ đích là điều vô cùng phổ biến. Đáng buồn thay, điều này không phải lúc nào cũng hiệu quả, và nếu bản nhạc khó hiểu đối với người bản ngữ, nó thậm chí có thể làm mất đi nhiều ý nghĩa của nó.

Có lẽ tốt nhất là nên bắt đầu bằng bản dịch theo nghĩa đen của bài hát, sau đó thêm các yếu tố âm nhạc vào mỗi phần mà dường như không có nhiều ý nghĩa để có được bản dịch hay hơn. Ý nghĩa cốt lõi của bài hát luôn được giữ nguyên, nhưng bạn sẽ nhận thấy rằng một số đoạn văn đơn giản là không thể dịch chính xác sang ngôn ngữ khác vì chúng sẽ thay đổi để phù hợp.

Ba điều cần cân nhắc khi dịch một bài hát

Khi dịch lời bài hát, cần lưu ý những yếu tố sau:

Tiết tấu

Không thể chỉ đơn thuần dịch một bài hát. Mặc dù nhiều ngôn ngữ sử dụng nhiều từ hơn để truyền đạt cùng một ý tưởng như tiếng Anh, nhưng lời bài hát vẫn phải phù hợp với nhịp điệu của bài hát. Do đó, sẽ rất khó để khớp một số từ với nhịp điệu nếu bài hát được viết để hát và được dịch từng từ một. Bản dịch theo nghĩa đen, giống như bản dịch văn bản truyền thống, cũng có thể tạo ra lời bài hát khá kỳ lạ.

Tài liệu tham khảo

Nhiều bài hát được sáng tác dựa trên các sự kiện, nhưng người nghe không nhất thiết phải nhận thức được những chi tiết tham khảo này. Bạn phải cố gắng giải thích những tài liệu tham khảo này sao cho rõ ràng. Tuy nhiên, do nhịp điệu, luôn có sự hạn chế về số từ.

Phong cách

Một số lời bài hát có phong cách riêng biệt, chẳng hạn như chơi chữ hoặc lặp âm. Do lượng từ ngữ quá nhiều do nhịp độ nhanh, phong cách này rất khó dịch. Tuy nhiên, nếu không áp dụng phương pháp này, bài hát sẽ mất đi sức hấp dẫn, sự hiện diện của tác giả mờ nhạt, và tất cả những yếu tố góp phần tạo nên sức hút của bài hát đều biến mất.

Những bản dịch bài hát phổ biến nhất

1. Bài hát chúc mừng sinh nhật

Chắc hẳn bạn đã đoán được điều này, nhưng bài hát "Birthday Song", được Patty và Mildred Hill sáng tác năm 1893, là một trong những ví dụ hay nhất về bản dịch bài hát xuất sắc. Năm 1998, Sách kỷ lục Guinness thế giới tuyên bố rằng bài hát "Happy Birthday to You" là bài hát tiếng Anh được nhận biết rộng rãi nhất. Tác phẩm này đã được dịch sang hơn 30 ngôn ngữ trên toàn thế giới.

2. Stille Nacht, Heilige Nacht

Với bản dịch được phát hành bằng hơn 100 ngôn ngữ trên toàn thế giới, "Silent Night" chắc chắn là một trong những bài hát được dịch nhiều nhất mọi thời đại. Ngay cả vào năm 2011, UNESCO đã công nhận nó là một phần "di sản văn hóa phi vật thể." "Stille Nacht, heilige Nacht," một trong những bài hát Giáng sinh nổi tiếng nhất thế giới, được viết như một bài thánh ca vào năm 1818 bởi linh mục người Áo Joseph Mohr và nghệ sĩ organ Franz Xaver Gruber.

3. Ngôi Sao Lấp Lánh

Bài ballad Pháp "Ah Vous dirai-je Maman" từ đầu thế kỷ 18 đã truyền cảm hứng cho giai điệu bài hát "Twinkle, Twinkle, Little Star". Trên cơ sở giai điệu đó, Mozart đã sáng tác 12 biến tấu cho piano vào năm 1778.

Lời bài hát "Twinkle, Twinkle, Little Star" được trích từ bài thơ có tựa đề "The Star" của nhà thơ người Anh Jane Taylor (xuất bản năm 1806). Khi kết hợp phần lời và giai điệu tuyệt vời của bài hát, kết quả sẽ như thế nào thì không ai biết được. Họ lần đầu xuất hiện cùng nhau trong văn học vào năm 1838. Bài hát ru nổi tiếng này đã được dịch ra hơn 70 ngôn ngữ.

Bài hát Disney

Khi nói đến dịch thuật bài hát, không thể nào bỏ qua các bài hát của Disney và tầm ảnh hưởng của chúng đối với ngành dịch thuật bài hát. Các bộ phim hoạt hình của họ thường có sẵn ở hơn 45 ngôn ngữ khác nhau. Vì trẻ em là đối tượng khán giả chính của những bộ phim này, mà người lớn cũng thấy khá thú vị, và vì mỗi bài hát của Disney đều góp phần vào cốt truyện, nên việc dịch các bài hát một cách chính xác nhất có thể là điều vô cùng cần thiết. Vậy, hãy cùng điểm qua bốn bài hát từ các bộ phim hoạt hình Disney đã được dịch thành công sang nhiều ngôn ngữ:

1. "Let It Go" (Frozen) bằng 25 ngôn ngữ

Được viết bởi Kristen Anderson-Lopez và Robert Lopez, bài hát nổi tiếng "Let It Go" từ bộ phim Frozen năm 2013 của Disney, được trình diễn đầy đủ trong toàn bộ phim và đã được dịch sang 25 ngôn ngữ khác nhau.

2. Một Thế Giới Hoàn Toàn Mới (Aladdin) bằng 40 Ngôn Ngữ

Bản ballad này do Tim Rice sáng tác, vừa là bài hát tình yêu vừa là bài hát chủ đề của bộ phim, ban đầu được thể hiện bởi hai ca sĩ Brad Kane và Lea Salonga. Khi bộ phim được phát hành lần đầu vào năm 1992, nó đã được chuyển thể thành 22 phiên bản trên toàn thế giới, với tổng cộng 20 ngôn ngữ khác nhau. Qua nhiều năm, con số này đã tăng lên 40 phiên bản chính thức.

3. Chúng ta không nói về Bruno (Encanto) bằng 46 ngôn ngữ

Ca khúc do nhóm Carolina Gaitán, Mauro Castillo, Adassa, Rhenzy Feliz, Diane Guerrero và Stephanie Beatriz thể hiện trong bộ phim hoạt hình Encanto năm 2021 của Disney, đã vươn lên từ vị trí á quân trên bảng xếp hạng Hot 100 để trở thành ca khúc phim hoạt hình thứ hai của Disney đạt vị trí số 1. Bài hát này đã được dịch sang 46 ngôn ngữ khác nhau.

4. Vòng Đời (Vua Sư Tử) bằng 45 ngôn ngữ

Bộ phim hoạt hình năm 1994 của Công ty Walt Disney Vua Sư Tử có bài hát "Vòng Tròn Sự Sống". Được sáng tác bởi nhạc sĩ người Anh Elton John, với lời bài hát do Tim Rice viết, bài hát đã được dịch sang 22 ngôn ngữ khi phát hành và sang 45 ngôn ngữ vào năm 2022.

Phần thưởng: Shrek

Chúng tôi đã dành điều tuyệt vời nhất cho phần cuối cùng! Loạt phim Shrek nổi tiếng của Dreamworks, ra mắt năm 2001, đã trở thành một hiện tượng quốc tế. Chúng ta không thể phủ nhận tầm ảnh hưởng của việc bản địa hóa xuất sắc cả về lời thoại, lối chơi chữ, cũng như toàn bộ yếu tố hài hước và bài hát trong phim hoạt hình, mặc dù các nhân vật và tình huống kỳ ảo cũng là một phần quan trọng tạo nên thành công đó. Dưới đây là 2 bài hát hay nhất từ ​​loạt phim Shrek mà chúng ta vẫn luôn nhớ mãi.

1. Chờ đợi người hùng (Shrek 2) với hơn 30 ngôn ngữ

"Holding Out for a Hero" là một bài hát được thu âm bởi ca sĩ người xứ Wales, Bonnie Tyler. Bài hát này được bà tiên đỡ đầu thể hiện trong bộ phim Shrek 2 năm 2004. Sau đó, bài hát đã được dịch sang hơn 30 ngôn ngữ.

2. Hallelujah (Shrek 1) bằng 24 ngôn ngữ

Ca khúc đầy cảm xúc này, ban đầu được Rufus Wainwright trình bày, đã được dịch sang 24 ngôn ngữ sau khi bộ phim đầu tiên của loạt phim ra mắt năm 2001.