Shakespeare toàn cầu:
Dịch thơ ngũ âm tiết

William Shakespeare

Mất ngày 23 tháng 4 năm 1616

"Mọi người thường nói ông ấy là một nhà văn toàn cầu." Vấn đề phức tạp hơn thế nhiều. Điều khiến các tác phẩm của Shakespeare được biết đến rộng rãi trên toàn thế giới là vì chúng là những văn bản vô cùng linh hoạt. Trong đó có một số thứ mà bạn có thể khám phá và thử nghiệm. Bạn có thể tháo rời nó ra rồi lắp ráp lại và nó vẫn hoạt động.”
-Andrew Dickson, tác giả của cuốn sách Hành trình quanh nhà hát Globe của Shakespeare

Có thể nói là hiện tượng văn học Anh gây suy ngẫm nhất, William Shakespeare không chỉ một mình định nghĩa lại ngôn ngữ Anh mà còn được dịch một cách chuyên nghiệp với rất nhiều khó khăn và kỹ năng sang nhiều ngôn ngữ khác nhau. Phong cách của Shakespeare vẫn không có đối thủ, và chất lượng của các dịch giả cũng phải phản ánh tinh thần đó trong tác phẩm của họ. Ví dụ, việc dịch tác phẩm của Shakespeare sang tiếng Zulu, tiếng Hàn, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Nhật, cũng như nhiều ngôn ngữ khác, không chỉ đòi hỏi trình độ tiếng Anh chuyên nghiệp mà còn cần thái độ sáng tạo, linh hoạt và đổi mới trong ngôn ngữ đích.

• Cũng như nhiều nhà văn vĩ đại thời kỳ đầu, việc dịch tác phẩm của Shakespeare không tránh khỏi những biến động và tranh cãi chính trị. Điều này dường như đặc biệt đúng với các văn bản nguồn tiếng Anh thời kỳ đầu. Trong thời đại của mình, Shakespeare là một nhà văn và nhân vật văn hóa gây nhiều tranh cãi, và sự căng thẳng này càng gia tăng khi tác phẩm của ông vươn ra thị trường toàn cầu. Các vở kịch của Shakespeare nổi tiếng là mang khuynh hướng cánh tả, và trong bối cảnh chiến tranh và kiểm duyệt thực tế, việc dịch các thể loại kịch của Shakespeare có thể kìm hãm hoặc khuyến khích một hệ tư tưởng chính trị cụ thể, như trường hợp ở Trung Quốc, Nhật Bản và Liên Xô.

• Trong trường hợp của một trong những vở kịch nổi tiếng nhất của Shakespeare, "Hamlet", các nhà xuất bản Nhật Bản đã quyết định cấm vở kịch này vào năm 1932 khi Nhật Bản đang tập trung vào việc thách thức sự thống trị của phương Tây về mặt chính trị. Nhật Bản lo ngại rằng vở kịch khi được dịch sang tiếng Nhật sẽ khơi dậy sự phản đối và nổi loạn chống lại chính phủ cánh hữu.

• Trong các bản chuyển thể kịch của Shakespeare, các tình tiết cốt truyện thường được thay đổi để phù hợp với bối cảnh xã hội. Ví dụ, ở Anh, kết thúc của vở kịch Romeo và Juliet là một kết thúc bi thảm. Tuy nhiên, ở Nhật Bản, việc cả hai cùng tự tử vì tình yêu có thể được coi là đáng kính. Vì việc dịch thể thơ ngũ âm tiết của Shakespeare gần như là bất khả thi, nên hầu hết các bản dịch vẫn trung thành với bản gốc. Thật may mắn, Shakespeare đã viết theo cách mà các chủ đề của ông có thể được áp dụng rộng rãi bất kể ngôn ngữ hay văn hóa nào. Tsybouchi Shoyo, một dịch giả chuyên nghiệp người Nhật, giáo sư và học giả nghiên cứu về Shakespeare, nhận thức sâu sắc những khó khăn về văn hóa xã hội này, đã hoàn thành bản dịch toàn bộ tác phẩm của Shakespeare sang tiếng Nhật lần đầu tiên vào năm 1928 tại Nhật Bản.

• Hầu như không thể dịch được, thể thơ iambic ngũ âm là thể thơ mà Shakespeare đã sáng tạo ra để tạo nên phong cách văn chương độc đáo và mang tính biểu tượng của ông. Ngoài tiếng Anh, rất ít ngôn ngữ có cấu trúc từ "đơn âm tiết" như vậy, và việc dịch từng từ một sẽ khiến quá trình dịch mất thời gian gấp đôi. Ví dụ, nhân vật “Sir Toby Belch” trong vở nhạc kịch “Twelfth Night” trở thành “Sir Toby Hiccup” trong tiếng Bulgaria, đơn giản vì từ “belch” trong tiếng Bulgaria quá dài.

Toàn bộ tác phẩm của Shakespeare đều xoay quanh trò chơi chữ. Một dịch giả chuyên nghiệp có thể truyền tải cốt truyện, nhân vật, ý nghĩa và ý tưởng của một vở kịch, nhưng việc dịch tác phẩm của Shakespeare một cách hoàn hảo đến từng chi tiết không chỉ khó khăn mà còn gần như bất khả thi. Sự bất khả thi này tạo ra cơ hội cho những người dịch tác phẩm của Shakespeare, cho phép họ uốn nắn và biến tấu ngôn ngữ của riêng mình dưới bóng dáng nguồn cảm hứng từ nhà soạn kịch. Thiên tài của Shakespeare lan tỏa đến mức, để dịch tác phẩm của ông, cần phải có lối chơi chữ sáng tạo do chính nhà viết kịch nghĩ ra, và cho phép người dịch hóa thân thành chính Shakespeare.

William Shakespeare qua những con số:
200 là số lượng các ngôn ngữ Ấn Độ, sử dụng tên và bối cảnh Ấn Độ, mà các vở kịch của Shakespeare đã được chuyển thể và dịch sang. Vở kịch “Hamlet” và “Người buôn thành Venice” đã được dịch ra hơn 50 ngôn ngữ khác nhau. Tại Ấn Độ, có hơn ba mươi phiên bản khác nhau của vở kịch “The Comedy of Errors” bằng nhiều ngôn ngữ.

28.829     Tổng số dạng từ độc đáo trong toàn bộ tác phẩm của Shakespeare. Trong số các từ gốc, có 12.493 từ chỉ xuất hiện một lần.

24 là số quốc gia mà vở Romeo và Juliet đã được trình diễn trong mười năm qua. Các ngôn ngữ được sử dụng trong biểu diễn bao gồm tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Hàn Quốc, tiếng Pháp, tiếng Ý, tiếng Nhật Bản, tiếng Ba Lan, tiếng Phần Lan, tiếng Nga, tiếng Hà Lan, tiếng Estonia, tiếng Séc, tiếng Do Thái, tiếng Ukraina và tiếng Rumani, cùng nhiều ngôn ngữ khác.

Để biết thêm chi tiết về các tác phẩm của Shakespeare được dịch sang tiếng Trung, tiếng Rumani và tiếng Māori, hãy nhấp vào đây.

Để xem danh sách các bộ sưu tập phim và sách chuyển thể từ tác phẩm của Shakespeare tại Thư viện Công cộng New York, hãy nhấp vào đây.

Để nghe loạt podcast “Shakespeare in Translation” của Folger, hãy nhấp vào đây. Shakespeare nổi tiếng với việc mượn các cụm từ từ các ngôn ngữ khác. Ví dụ, câu tục ngữ "bụng mỡ làm nên cái bụng gầy" ban đầu là một câu nói tiếng Hy Lạp và La Mã của Thánh Jerome. Để đọc bài viết của chúng tôi về bản dịch của Thánh Jerome, hãy nhấp vào đây.

Giới thiệu về MotaWord
MotaWord là nền tảng dịch thuật chuyên nghiệp nhanh nhất thế giới. Nhờ sử dụng công nghệ điện toán đám mây, các thuật toán thông minh quản lý dự án suốt ngày đêm và hơn 29 nghìn dịch giả chuyên nghiệp, MotaWord cung cấp các bản dịch chất lượng cao bằng mọi ngôn ngữ với giá rẻ hơn 60% và nhanh hơn 20 lần so với các công ty dịch thuật truyền thống.

Về bài viết này
Famous Transl ators là một phân khúc MotaWord giới thiệu các tác phẩm dịch chuyên nghiệp đáng chú ý và các nhà ngôn ngữ học nổi tiếng từ lịch sử đến hiện tại. Chúng tôi đang nghiên cứu, biên soạn và chia sẻ những câu chuyện quan trọng đối với mọi dịch giả trên blog của chúng tôi. Bạn cũng có thể được xuất bản ngay tại đây trên trang blog MotaWord - chỉ cần liên hệ info@motaword.com.

Hãy xem lại các bài viết "Những dịch giả nổi tiếng" trước đây của chúng tôi:

• Một chút lịch sử về bản dịch của Ernst H. Gombrich
• Dịch tác phẩm của một siêu anh hùng đời thực - Tưởng nhớ Stan Lee
• Một bản dịch mang tính nổi loạn trong thời đại Kinh Thánh: Thánh Jerome

• Chơi với tiếng Bồ Đào Nha: Các bản dịch của Giovanni Pontiero

  Trích dẫn: Shakespeare, URI, TheConversation, NoSweatShakespeare, GlobalLingo, OUP, NYPL, ALS, Westmont